Æskulýðsgáttin

Nýlega birtist þessi grein í Sæmundi, málsgagni Sine (Sambands íslenskra námsmanna erlendis). Greinin er eftir Hildi Tryggavdóttur Flóvenz fyrrum framkvæmdarstjóra LÆF og félagsmanns í SINE:

Hvenær er maður ungur? 

Á Íslandi hafa orðin æska, æskulýður og æskulýðsstarf verið notuð í fjölda ára og orðið ungmenni hefur einnig verið notað samhliða þeim. En hvað merkja eiginlega þessi hugtök? Hvað er æska? Hvað fellst í æskulýðsstarfi? Hvenær hættir maður að vera ungmenni? Hver er munurinn á barni og ungmenni? Þegar stórt er spurt verður oft fátt um svör. Þrátt fyrir notkun þessara orða í lögum, reglugerðum, á vettvangi ráðuneyta og sveitafélaga, hjá félagsamtökum og í háskólasamfélaginu hafa þau ekki verið skilgreind sérstakleg né nákvæmt mat lagt á það hvað fellst í þessum orðum. Skilgreiningar á þeim hafa því oftast verið háðar mati hvers og eins sem hefur þurft að taka afstöðu til orðanna og nota þau.

Á námskeiði um aðferðir í starfi með ungu fólki - Pólland mars 2007

Árið 2007 voru þó sett ný Æskulýðslög á Íslandi (lög nr. 70/2007) og var þeim meðal annars ætlað að skilgreina hugtakið æskulýðsstarf. Lögin gilda um starfsemi félaga og félagasamtaka sem sinna æskulýðsmálum á frjálsum áhugamannagrundvelli, æskulýðsstarfs á vegum ríkis, sveitafélaga og í skólum eins og við á og aðra starfsemi þar sem ófélagsbundu æskufólki í skipulögðu æskulýðsstarfi er sinnt.[1] Til að reyna ramma betur af um hverja lögin gilda er í 1.gr. laganna sett fram skilgreining á hugtakinu æskulýðsstarf og aldursrammi settur.Þar segir:

 ,,Með æskulýðsstarfi er átt við skipulagða félags- og tómstundastarfsemi þar sem börn og ungmenni starfa saman í frístundum sínum að hugsjónum, markmiðum og áhugamálum sem þau sjálf meta að verðleikum.” [2]  

Jafnan kemur fram í 1.gr. að lögin miðist við æskulýðsstarf barna og ungmenna einkum á aldrinum 6-25 ára. Í lögunum er starfsemi Æskulýðssjóðs lögbundin en um úthlutanir úr honum gildar reglur nr. 60/2008. Í 1.gr. þeirra reglna sem og 9.gr. Æskulýðslaga kemur fram að hlutverk hans sé að styrkja verkefni á vegum æskulýðsfélga og æskulýðssamtaka. Hvergi kemur fram í Æskulýðslögum né reglum um Æskulýðssjóð hvað sé æskulýðsfélag og hvað séu æskulýðssamtök eða hvort munur sé þar á og ef hann er í í hverju hann fellst. Þessi lagaákvæði og reglur verða að teljast frekar víðar og í mörgum tilvikum óljósar, einkum orðfarið ,,einkum á aldrinum 6-25 ára” og hvað teljist sem æskulýðssamtök/félag. Hvergi er lagt mat á hvaða hópur telst vera ungmenni, né hvað æska eða æskulýður sé. Þessi skortur á skýrum skilgreingum á þessum hugtökum hefur leitt til þess að skilgreining á því hvaða aðilar teljast vera ungmenni og til heyra æsku landsins, sinna æskulýðsstarfi og hvaða aðilar teljast vera æskulýðsfélag hefur í mörgum tilvikum verið óljós hér á landi.

Ísland er ekki eina landi það sem þessar skilgreingar eru ekki á hreinu. Í fjölmörgum löndum eru í gildi allskyns lög er varða ungmenni og æskulýðsstarf og getur það janvel verið misjafnt á milli laga í landi hvað telst vera ungmenni og hvað telst vera æskulýðstarf. Sem dæmi má nefna að í Finnlandi er að finna þrjár mismunandi aldursskilgreiningar á hugtakinu ungmenni. Í æskulýðslögum eru ungmenni skilgreind allir yngri en 29 ára, í lögum um opinbera atvinnuþjónustu kemur fram til ungmenna teljist þeir sem eru yngri en 25 ára og loks teljast ungmenni vera á aldrinum 18-22 ára í lögum um þjóðerni. Fleiri dæmi má nefna t.d. frá Austurríki og Bretlandi. Það er ekki eingöngu á landsvísu sem skilgreingar að þessu tagi eru óljósar.

Á European Youth Week í Brussel 2008. Ungt fólk ræðir málefni sín við þingmenn Evrópuþingsins 

Á vettvangi Evrópusambandsins, Evrópuráðsins og Sameinuðu þjóðanna fer fram mikið starf er varðar ungmenni og æskulýðsstarf. Meira að segja vinna Evrópusambandi og Evrópuráðið formlega saman að málefnum ungmenna og æskulýðsstarfs. Þrátt fyrir það er enginn ein skilgreining til á því hvaða hópur telst sem ungmenni og hvað fellst í æskulýðsstarfi. Það er þó ekki svo að engar skilgreinigar séu til, reyndar fer því fjarri. Skilgreiningarnar eru raunar margar og dreifðar víða um lög, reglur, tilskipanir og tilmæli frá þessum stofnunum og er ekki alltaf samhljómur á milli þeirra. Auk þess skilgreinir svo Evrópski æskulýðsvettvangurinn (European Youth Forum), sem er regnhlífasamtök fyrir æskulýðsfélög í Evrópu, æskulýðsstarf sérstaklega og hefur með samþykktum sínum einnig skilgreint hvað fellst í því að vera ungmenni og hvaða félög teljist til æskulýðsfélaga. Allar skilgreiningar á æskulýðsstarfi sem fyrir finnast á þessum vettvangi eiga það þó sameiginlegt að vera nokkuð víðtækar og horfa á æskulýðsstarf í víðum skilningi frekar en þröngum og flestar þeirra virðast vera sammála um að til æskulýðsstarf teljist bæði starfsemi sem er rekin af ungu fólki og starfsemi sem rekin er fyrir ungt fólk. Skilgreining á því hvaða hópur telst til ungmenna er einnig misjafn. Sem dæmi má nefna að í félagsmálasáttmála Evrópu, sem samþykktur er af Evrópuráðinu, er víða fjallað um börn og ungmenn þó hvergi sé neinn aldur nefndir í því samhengi.  Hjá Evrópusambandinu eru aldurslínurnar skýrari en í ungmennaáætlun sambandsins (Youth in Action) kemur fram að hún sé ætluð ungmenn á aldrinum 15-28 ára og í einhverjum tilfellum á aldrinum 13-30 ára. Hjá Sameinuðu þjóðunum er ekki til nein bindandi skilgreining á því hvaða hópur telst sem ungmenni líkt og er til er varðar hópinn börn (allir yngri en 18 ára eru börn) en til er óbindandi vinnu skilgreining frá árinu 1985 þar sem ungmenni eru allir á aldrinum 15-24 ára.

Þrátt fyrir að alþjóðlegar skilgreiningar séu víða til að einhverju marki duga þær þó ekki til þegar kemur að landsvísu. Hvert og eitt land, þar með talið Ísland, verður að skilgreina það sjálft hvað nákvæmleg er átt við með hugtökum eins og ungmenni, æskulýðsstarf, æskulýðsfélag og æska þegar þau eru notuð í lögum og reglugerðum. Stjórnvöld í hverju landi fyrir sig verða að geta skýrt gjörðir sínar er snúa að ungmennum, æsku landsins, æskulýðsfélögum og æskulýðsstarfi með vísan í lög og reglugerðir. Óskýrar skilgreiningar á þessum hugtökum bjóða upp á geðþóttaákvörðunartöku og ógegnsæi í málum er varðar ungmenni, æskulýðsstarf og æskulýðsfélög sem gæti leitt til mismununar. Alþjóðlegar skýringar geta þó hjálpað til við skilgreininga vinnu heima fyrir og getur verið gott að hafa þær að leiðarljósi. 

Á námskeiði um aðferðir í starfi með ungu fólki, Pólland - mars 2007. Hér er verið að vinna að því að finna lausnir með takmarkaðar bjargir.

Að ofangreindu er ljós að það er ekkert auðvelt svar við því hvað fellst í orðum á borð við æsku, ungmenni og æskulýðsstarf en að sama skapi er mikilvægt að skilgreina þau til að hægt sé að takast á við málaflokkin á sem jafnasta og gegnsæjastan hátt. Ungmenni og æskulýðsstarf eru mikilvæg hverju þjóðfélagi og því mikilvægt fyrir alla er koma að æskulýðsstarfi að hafa skýrar skilgreiningar á þessum hugtökum.